İletken ve Yalıtkan Maddeler
Elektrik enerjisinin iletilmesine elektriğin iletimi denir. Maddeler ikiye ayrılır:
İletken Maddeler
Elektriği ileten maddelerdir.
Demir, bakır, altın, gümüş, alüminyum, tuzlu su, çeşme suyu, limonlu su, sirke vb.
Yalıtkan Maddeler
Elektriği iletmeyen maddelerdir.
Plastik, tahta, cam, porselen, kauçuk, saf su, şekerli su, hava, mika vb.
Gaz İletkenleri
- Gazlar, genellikle yalıtkandır ancak bazı durumlarda özel yöntemlerle iletken hâle gelebilir.
- Hava yalıtkan olmasına rağmen çok yüksek elektrik enerjisine sahip olan yıldırım ve şimşek olaylarında iletken hâle geçebilir.
- Neon ve floresan lambalarında kullanılan gazlar yüksek elektrik enerjisi ile iletken hâle geçerek ışık yayarlar.
İletkenlik Test Devresi
Günlük Yaşamda Yalıtkanlar
Günlük yaşamda prizler, elektrik anahtarları ve kabloların yapısında elektrik yalıtımını sağlamak amacıyla plastik, mika vb. maddeler kullanılır.
Bu maddelerin kullanımı elektriğin oluşturabileceği tehlikeli durumları önler.
İş Güvenliği
Elektrik direkleri ile trafoların bakım ve onarımında çalışan teknisyenler; iş güvenliği için yalıtım özelliğine sahip ekipmanlar kullanırlar:
- Yalıtkan Eldivenler ve Ayakkabılar
- İzole Halı ve İzole Sehpa
Böylece elektrik çarpma tehlikesine karşı önlem almış olurlar.
Elektrik Kabloları
İçi iletken bakır, dışı yalıtkan plastiktir. Hem güvenli iletim sağlar hem de elektrik çarpmalarından korur.
İzole Ekipmanlar
Elektrikçilerin güvenliği için kauçuk veya kalın plastikten üretilir. Akımın vücuda geçmesini engeller.
Yıldırım ve Şimşek
Normalde yalıtkan olan gazların, çok yüksek elektrik enerjisiyle iletken hâle geçmesine güzel bir örnektir.
Öğrendiklerimizi Test Edelim
| Madde Adı | İletken | Yalıtkan | Durum |
|---|---|---|---|
| Altın Yüzük | - | ||
| Kâğıt Parçası | - | ||
| Çeşme Suyu | - | ||
| Porselen Tabak | - | ||
| Alüminyum Folyo | - | ||
| Cam Bardak | - | ||
| Limonlu Su | - | ||
| Şekerli Su | - |
DİRENÇ NEDİR?
- Maddelerin elektrik enerjisinin geçişine karşı gösterdikleri zorluğa direnç denir.
- Direnç "R" sembolü ile gösterilir. Birimi ohm (Ω)'dur.
- Bir maddenin direnci arttıkça elektrik iletkenliği azalır.
- Elektriksel direnç iletkenlerde az, yalıtkanlarda çok büyüktür.
- Direnç küçük ise devreden geçen elektrik enerjisi büyük olur ve ampul parlak yanar.
- Direnç büyük ise devreden geçen elektrik enerjisi küçük olur ve ampul parlaklığı azalır.
- Basit elektrik devresi hazırlanırken direnç yerine zigzaglı ( ──/\/\/\/\── ) sembol kullanılır.
- Direnci ölçen alete direnç ölçer veya ohm metre denir.
Direnç Ölçer (Ohm Metre)
Maddelerin direncini ölçmek için kullanılır.
Direncin Faktörleri
- İletkenin Uzunluğu (L): Boy uzadıkça direnç artar, parlaklık düşer.
- Kalınlık / Kesit Alanı (S): Tel kalınlaştıkça direnç azalır, parlaklık artar.
- İletkenin Cinsi: Gümüş iyi iletirken, Nikrom yüksek direnç gösterir.
R = ρ × (L / S)
Etkileri Gözlemle
-
Ampul Parlaklığı (Direnç)
-
Devre 1
Devre 2
Test Telleri Havuzu
Reosta Devresi
- Sürgü Sağa Çekilirse: Direnç telinin uzunluğu artar. Direnç büyür, akım azalır ve ampul sönükleşir.
- Sürgü Sola Çekilirse: Direnç telinin uzunluğu kısalır. Direnç küçülür, akım artar ve ampul daha parlak yanar.
Reosta Üzerinde Gözlemle
Reosta (Değişken Direnç) Günlük Hayatta Nerede Kullanılır?
Direnci değiştirerek devreden geçen elektrik akımını ve dolayısıyla cihazın gücünü (veya yaydığı ısıyı) ayarlamamızı sağlayan sisteme reosta denir.
Aşağıdaki cihazların üzerinde bulunan ısı veya hız ayar düğmeleri (fırın derecesi, ütü ayarı, ısıtıcı kademesi vb.) reosta mantığıyla çalışır. Reosta sayesinde devredeki direnç değiştirilip akım kontrol edilir; böylece cihazın yayacağı ısı veya çalışma hızı istediğimiz seviyeye ayarlanmış olur.
